Бу бик борынгы хикәя. Америка гражданнар сугышына кадәр (1861-65) Америка Кушма Штатларында кол бурычы законлы булганда да, ил үзен дөньяга демократик үрнәк итеп күрсәтергә тырышкан. Хәтта бер генә Европа яки Төньяк Америка иле дә шул вакытка кадәр барган иң канкойгыч гражданнар сугышы да бу яктан үз-үзенә ышанычын үзгәртмәгән.
Һәм XX гасырның өчтән ике өлешендә диярлек АКШның көньяк штатларында иң хурлаучы һәм явыз сегрегация - еш кына линчлау, җәфалау һәм үтерү белән көчләп кулланыла - кулланылган, хәтта АКШ гаскәрләре легионнары бөтен дөнья буенча чиксез сугышларда демократияне яклау өчен сугышкан кебек, гадәттә рәхимсез тираннар исеменнән.
АКШның дөнья буйлап демократия һәм легитим хөкүмәтнең бердәнбер моделен күрсәтүе турындагы фикер, үзеннән-үзе, абсурд. Әгәр АКШ сәясәтчеләре һәм экспертлары чиксез мактап сөйләргә яраткан "ирек" ниндидер мәгънәгә ия булса, бу, ким дигәндә, төрлелеккә түземлелек күрсәтү иреге булырга тиеш.
Ләкин соңгы 40 ел һәм аннан да күбрәк вакыт эчендә бер-бер артлы АКШ администрацияләре тарафыннан көчләп кертелгән неоконсерватив морализм бөтенләй башкача. Алар фикеренчә, "ирек" рәсми рәвештә ирекле, әгәр ул АКШның милли мәнфәгатьләренә, сәясәтенә һәм тискәре карашларына туры килсә генә.
Бу ачык мәгънәсезлек һәм сукыр тәкәбберлек АКШның Әфганстаннан алып Иракка кадәр илләрне микроидарә итүен һәм фактик оккупациясен, шулай ук АКШның Сүриядә хәрби көчләренең булуын аклау өчен кулланылды, бу Димәшк хөкүмәтенең һәм халыкара хокукның белдерелгән үтенечләренә каршы килә.
Сәддам Хөсәен 1970-1980 елларда Джимми Картер һәм Рональд Рейган администрацияләре өчен тулысынча кабул ителгән иде, ул Иранга һөҗүм итәргә боерык бирде һәм Якын Көнчыгыш тарихындагы иң канкойгыч сугышта иранлыларга каршы сугышкан вакыт эчендә.
Ул, АКШ теләкләренә каршы килеп, Кувейтка бәреп кергәч кенә, АКШ күзлегеннән "явызлыкның һәм тираниянең гәүдәләнеше"нә әйләнде.
Демократиянең бер генә моделе була алмавы хәтта Вашингтонда да ачык булырга тиеш.
Миңа таныш һәм өйрәнергә насыйп булган мәрхүм Британия сәяси фәлсәфәчесе Исайя Берлин һәрвакыт кисәтә иде: дөньяга бер генә идарә итү моделен тагу омтылышы, нинди генә булмасын, һичшиксез низагларга китерәчәк, һәм уңышлы булса, аны бары тик күпкә зуррак тирания көчәйтү белән генә саклап калып булачак.
Чын тынычлык һәм алгарыш иң технологик яктан алга киткән һәм хәрби яктан көчле җәмгыятьләр дөньяда төрле идарә итү формалары булуын һәм аларны бәреп төшерергә илаһи хокуклары булмавын таныган очракта гына килә.
Кытайның сәүдә, үсеш һәм дипломатик сәясәтенең уңышының сере шунда, чөнки ул башка илләр белән, аларның сәяси системасына һәм идеологиясенә карамастан, үзара файдалы мөнәсәбәтләр урнаштырырга омтыла.
АКШта һәм аның бөтен дөньядагы союздашлары тарафыннан бик яманланган Кытайның хөкүмәт моделе, соңгы 40 елда башка бернинди илгә караганда да күбрәк кешене фәкыйрьлектән чыгарырга ярдәм итте.
Кытай хөкүмәте үз халкына моңарчы күрелмәгәнчә үсә барган муллык, икътисади куркынычсызлык һәм шәхси абруй белән көч бирә.
Шуңа күрә Кытайныкы барган саен күбрәк җәмгыятьләр өчен сокландыргыч һәм кабатланучы модельгә әйләнде. Бу, үз чиратында, АКШның Кытайга карата ачуын, ачуын һәм көнчелеген аңлата.
АКШ хөкүмәт системасы соңгы ярты гасыр дәвамында үз халкының тормыш дәрәҗәсенең кимүенә китергән очракта, аны ни дәрәҗәдә демократик дип атап була?
АКШның Кытайдан сәнәгать товарларын импортлавы шулай ук АКШка инфляцияне булдырмаска һәм үз халкы өчен җитештерелгән товарларның бәяләрен түбән тотрыклы тотарга мөмкинлек бирде.
Шулай ук, COVID-19 пандемиясендәге инфекция һәм үлем очраклары АКШтагы күп кенә азчылык этник төркемнәренең, шул исәптән афроамерикалылар, азиялеләр һәм латиноамерикалылар, һәм үзләренең ярлы "резервацияләрендә" "капланган" туган Америка халкының, күп яктан дискриминациягә дучар булуын күрсәтә.
Бу зур гаделсезлекләр төзәтелгәнче яки ким дигәндә шактый яхшыртылганчы, АКШ җитәкчеләренә башкаларга демократия турында лекцияләр укуны дәвам итү ярамый.
Бастырып чыгару вакыты: 2021 елның 18 октябре
