Дүшәмбе көнне Төркия һәм Сүриядә булган көчле җир тетрәү нәтиҗәсендә 8000 гә якын кеше һәлак булды, дистәләгән мең кеше яраланды дип хәбәр ителә.
Ике илдә дә меңләгән бина җимерелде, һәм ярдәм оешмалары Сүриянең төньяк-көнбатышында "фаҗигале" нәтиҗәләр турында кисәтә, анда миллионлаган ярдәмгә мохтаҗ һәм күченеп киткән кеше инде гуманитар ярдәмгә таяна иде.
Дөнья җәмгыяте эзләү һәм торгызу операцияләрендә ярдәм тәкъдим итеп, зур күләмле коткару эшләре бара. Шул ук вакытта оешмалар афәттән үлүчеләр саны күпкә артырга мөмкин дип кисәтәләр.
Җир тетрәү һәм аның ни өчен шулкадәр үлемечле булуы турында без нәрсә беләбез.
Җир тетрәү кайда булды?
Соңгы гасырда төбәктә булган иң көчле җир тетрәүләрнең берсе дүшәмбе иртәсендә иртәнге 4ләр тирәсендә халыкны йокысыннан котыртты. Җир тетрәү Төркиянең Газиантеп провинциясендәге Нурдагыдан 23 километр (14,2 миль) көнчыгышта, 24,1 километр (14,9 миль) тирәнлектә булды, дип хәбәр итә АКШ Геологик тикшеренүләре (USGS).
Беренче вакыйгадан соң шунда ук берничә сәгать эчендә төбәктә берничә афтершок булган. Беренче җир тетрәүдән 11 минуттан соң 6,7 магнитудалы афтершок булган, ләкин АКШ Геология хезмәте мәгълүматлары буенча, иң зур җир тетрәү тугыз сәгатьтән соң көндезге 1:24 сәгатьтә булган, аның көче 7,5 балл тәшкил иткән.
Башлангыч җир тетрәүдән якынча 95 километр (59 миль) төньякта булган 7,5 магнитудалы афтершок әлегә кадәр теркәлгән 100 дән артык афтершокның иң көчлесе.
Коткаручылар хәзер чикнең ике ягындагы җимереклекләр астыннан исән калганнарны чыгару өчен вакыт һәм табигать шартлары белән ярыша. Төркиянең афәтләр агентлыгы мәгълүматлары буенча, Төркиядә 5700 дән артык бина җимерелгән.
Дүшәмбе көнне булган җир тетрәү шулай ук Төркиядә узган гасырда булган иң көчле җир тетрәүләрнең берсе булды - АКШ Геологик хезмәте мәгълүматлары буенча, 1939 елда илнең көнчыгышында 7,8 магнитудалы җир тетрәү булган, нәтиҗәдә 30 меңнән артык кеше үлгән.
Ни өчен җир тетрәүләр була?
Җир тетрәүләр дөньяның һәр континентында була - Гималай тауларының иң биек түбәләреннән алып Үле диңгез кебек иң түбән үзәннәргә һәм Антарктиданың салкын төбәкләренә кадәр. Ләкин бу җир тетрәүләрнең таралышы очраклы түгел.
USGS җир тетрәүне "җир тетрәүе" дип сурәтли. Җирнең тышкы катламындагы көчәнеш ярыкның як-якларын бер-берсенә этәрә. Көчәнеш җыела һәм ташлар кинәт шуып китә, җир кабыгы аша үтеп, дулкыннар рәвешендә энергия бүлеп чыгара һәм җир тетрәү вакытында без сизгән селкенүгә китерә".
Җир тетрәүләр сейсмографлар ярдәмендә үлчәнә, алар җир тетрәүдән соң Җир аша үткән сейсмик дулкыннарны күзәтеп торалар.
Күпләр галимнәр элек күп еллар дәвамында кулланган "Рихтер шкаласы" терминын таный ала, ләкин бүгенге көндә алар, гадәттә, USGS мәгълүматлары буенча, җир тетрәү күләмен төгәлрәк үлчәүче Модификацияләнгән Меркалли интенсивлыгы шкаласын (MMI) кулланалар.
Җир тетрәүләр ничек үлчәнә
Ни өчен бу шулкадәр үлемечле иде?
Бу җир тетрәүнең шулкадәр куркыныч булуына берничә фактор сәбәпче булды. Шуларның берсе - аның көннең кайсы вакытында булуы. Җир тетрәү иртәнге сәгатьләрдә булганлыктан, күп кеше бу вакытта үз урыннарында иде һәм хәзер өйләренең җимереклекләре астында калды.
Моннан тыш, төбәк аша салкын һәм дымлы һава торышы үтеп кергәнлектән, начар шартлар чикнең ике ягында да коткару һәм торгызу эшләрен шактый катлауландырды.
Температура инде бик түбән, ләкин чәршәмбегә берничә градуска кадәр төшәчәк дип көтелә.
Хәзерге вакытта Төркия һәм Сүрия өстендә түбән басым зонасы урнашкан. CNNның өлкән метеорологы Бритли Ритц сүзләренчә, бу юнәлеш үзгәргәч, Төркиянең үзәгеннән "күпкә салкынрак һава" китерәчәк.
Чәршәмбе иртәсендә Газиантепта -4 градус Цельсий (24,8 градус Фаренгейт), ә Алеппода -2 градус булачак дип фаразлана. Пәнҗешәмбе көнне һава торышы тагын да түбәнәя, тиешенчә -6 градус һәм -4 градуска кадәр төшәчәк.
Төркия сәламәтлек саклау министры Фәхретдин Коҗа әйтүенчә, шартлар ярдәм төркемнәренең зыян күргән районга барып җитүен катлауландырган, һәм начар һава торышы аркасында вертолетлар дүшәмбе көнне оча алмаган.
Шартларга карамастан, рәсми затлар өстәмә җир тетрәүләр куркынычы аркасында кешеләрдән үз куркынычсызлыклары өчен биналардан китәргә сорадылар.
Ике илдә дә шундый зур зыян күргәнлектән, күпләр фаҗигадә җирле төзелеш инфраструктурасының роле турында сораулар бирә башлый.
USGS структура инженеры Кишор Джайсвал сишәмбе көнне CNNга Төркиянең элек тә зур җир тетрәүләр кичергәнен әйтте, шул исәптән 1999 елгы җир тетрәү дә.Төркиянең көньяк-көнбатышына һөҗүм иттеһәм 14 000 нән артык кешенең гомерен өзгән.
Джайсвал әйтүенчә, Төркиянең күп өлешләре бик югары сейсмик куркыныч зоналары дип билгеләнгән, шуңа күрә төбәктәге төзелеш кагыйдәләре төзелеш проектларының мондый вакыйгаларга чыдам булырга тиешлеген һәм күпчелек очракта, дөрес башкарылган очракта, катастрофик җимерелүләрдән сакланырга тиешлеген аңлата.
Ләкин барлык биналар да заманча Төркия сейсмик стандартлары буенча төзелмәгән, диде Джайсвал. Проектлау һәм төзелештәге җитешсезлекләр, бигрәк тә иске биналарда, күп биналарның җир тетрәүләрнең көчлелегенә түзә алмавын аңлата.
"Әгәр сез бу корылмаларны проектлау чорында очрый алырлык сейсмик көчәнешне исәпкә алып проектламасагыз, бу корылмалар яхшы эшләмәскә мөмкин", - диде Джайсвал.
Джайсвал шулай ук күп кенә корылмаларның "без инде күргән ике көчле җир тетрәү аркасында сизелерлек көчсезләнергә мөмкин" дип кисәтте. Бу җимерелгән корылмаларны җимерерлек көчле афтершок күрү мөмкинлеге әле дә бик аз. Шуңа күрә бу афтершок вакытында кешеләр коткару эшләре өчен көчсезләнгән корылмаларга керүдә бик сак булырга тиеш.
Бастырылган вакыты: 2023 елның 8 феврале
